23 Απριλίου : Γνωρίζοντας τον «Αϊγιώργη”

Ένα νεαρό παλικάρι με στρατιωτική περιβολή επάνω σε ένα λευκό άλογο λογχίζει ένα θηρίο.

Γράφει η Ελένη Δ. Μορέλλα, αρχιτέκτων μηχανικός.

Η εικόνα του νεαρού έφιππου τροπαιοφόρου είναι τόσο διαδεδομένη στην Ελλάδα που ακόμη κι αν κάποιος δεν ανήκει στο χριστιανικό δόγμα, εύκολα θα αναγνωρίσει τον Άγιο Γεώργιο ως τον έναν από τους δύο Καβαλάρηδες της Ορθοδοξίας.

Καθώς οι εικόνες, οι βίοι των Αγίων και τα λαϊκά παραμύθια αποτελούν βασικά συστατικά της γνωριμίας με έναν Άγιο, θα προσπαθήσουμε να αναφερθούμε εν τάχει στα τρία αυτά σημεία όσον αφορά την προσωπικότητα του Αγίου Γεωργίου .

11

εικονα 1 Ο Άγιος Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος και 12 σκηνές από τον βίο του

Συχνά λέγεται ότι μια εικόνα ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις. Όταν όμως πρόκειται για την «εικόνα» – αγιογραφία, αυτή είναι σίγουρα φορτισμένη με πολλά και βαθύτερα νοήματα, ειδικά όταν μιλά κανείς από την πλευρά ενός χριστιανού. Μια εικόνα συμβολίζει για τον πιστό την εσωτερική και άρρητη, συχνά πολύχρονη γνωριμία του με τον εικονιζόμενο Άγιο.

Η εικόνα εξιστορώντας ένα γεγονός ή περιγράφοντας απλώς την προσωπικότητα του εικονιζόμενου Αγίου, καταφέρνει μέσα από πολλαπλούς συμβολισμούς να μεταφέρει τα ζητούμενα νοήματα σε οποιονδήποτε παρατηρητή, εγγράμματο ή μη.

 

Η παρατήρηση της εικόνας μετατρέπεται σε βίωμα είτε ο πιστός παρατηρεί μια εικόνα στην Εκκλησία είτε στο εικονοστάσιο του σπιτιού του. Αρκεί να συγκρίνει κανείς τα συναισθήματά που προδίδει η στάση που κρατά το σώμα ενός πιστού όταν στέκεται μπροστά σε μία εικόνα σε σχέση με όταν στέκεται μπροστά σε μια αφίσα που εικονίζει έναν συνηθισμένο άνθρωπο που ποζάρει για τις ανάγκες κάποιας διαφήμισης. Για να περάσουμε όμως στο θέμα της μνήμης του Αγίου Γεωργίου που τιμάται σήμερα, 23 Απριλίου, θα αναφερθούμε κατόπιν στο βίο του όπως είναι γνωστός στην Ορθόδοξη Εκκλησία 2. Εν συντομία λοιπόν, ο νεαρός Άγιος Γεώργιος από την Καππαδοκία προερχόμενος από εύπορους και επιφανείς γονείς, χριστιανούς στο θρήσκευμα, κατατάχτηκε στο Ρωμαϊκό στρατό και διακρίθηκε για τις στρατιωτικές του αρετές. Αυτός είναι και ο λόγος που εικονίζεται με στρατιωτική περιβολή ενώ είναι ο τιμώμενος Άγιος– Προστάτης του του Πεζικού και του Στρατού Ξηράς.

2

Εικόνα 2 Άγιος Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος, ο επονομαζόμενος από τους μικρασιάτες «Αη Γιώργης ο ωραίος» (Βυζαντινή φορητή εικόνα από τη Μικρά Ασία)

 

Ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός παρότι πρωτύτερα του είχε παραχωρήσει υψηλά αξιώματα λόγω των αρετών αυτών, δεν δίστασε να τον υποβάλλει σε σειρά φρικτών βασανιστηρίων όταν ο Άγιος ομολόγησε την πίστη του στο Χριστό με αποτέλεσμα τον μαρτυρικό θάνατο και την αναγωγή του σε Μεγαλομάρτυρα.

Τα βασανιστήρια στα οποία υποβλήθηκε με παρρησία απετέλεσαν αφορμή για τη διάδοση της χριστιανικής πίστης ενώ μεταξύ άλλων περιελάμβαναν φρικτές πρακτικές: τροχό βασαντιστηρίων με μαχαίρια, το λάκκο με τον ασβέστη, τα πυρωμένα παππούτσια και άλλα αποτρόπαια, για να καταλήξουν τελικά σε αποκεφαλισμό.

Ωστόσο, πουθενά στο βίο του Αγίου δεν αναφέρεται η ύπαρξη και η θανάτωση κάποιου δράκου, παρότι αυτή είναι και η πιο διαδεδομένη ιστορία που περιγράφεται στην εικογράφισή του. Έτσι, σε αυτό το σημείο υπάρχει μια ασυμφωνία μεταξύ της εικονογραφικής παράδοσης και του βίου του Αγίου.

Υπάρχουν μάλιστα πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις από ιστορικούς της Τέχνης για το πώς ο Άγιος Γεώργιος με το πέρασμα των χρόνων άρχισε να μετατρέπεται στην αγιογραφία από στρατηλάτη σε έφιππο δρακοκτόνο 3 .

Το σίγουρο είναι πάντως ότι ο δράκος είναι ένα μυθολογικό τέρας που ιστορικά δεν υπήρξε ποτέ, και έτσι δεν μπορεί η απεικόνιση να αντιστοιχεί σε πραγματικό γεγονός.

3

Εικόνα 3 Άγιος Γεώργιος – άγνωστος ζωγράφος του Χάνδακα, τέλη 15ου αιώνα μ.Χ.

Το μήνυμα της παράστασης είναι σε κάθε περίπτωση ότι ο Άγιος με την τόλμη του εξαλείφει το κακό, όπως κι αν το εκλαμβάνει ο καθένας μας και με όποια μορφή υπήρξε στη ζωή του Αγίου.

Είτε όμως ο θρύλος προϋπήρξε της εικονογραφικής πρακτικής είτε δημιουργήθηκε για να πλαισιώσει την ύπαρξη του δράκου στις εικόνες, το μυθικό αυτό τέρας έμεινε τελικά και στην ελληνική παράδοση ως παραμύθι. Ο Δράκος λοιπόν σύμφωνα με το θρύλο φιλούσε την πολύτιμη πηγή της πολιτείας και παραχωρούσε το νερό μόνο όταν έτρωγε μια κοπέλα προερχόμενη από τους κατοίκους.

Η κοπέλα επιλεγόταν με κλήρο και όταν τελικά ήρθε και η σειρά της βασιλοπούλας, ο Άγιος Γεώργιος με την σταρτιωτική ικανότητα και ανδρεία που τον διέκριναν έσπευσε και κατατρόπωσε το δράκο. Υπήρξε μάλιστα και παραμύθι με τη συνέχεια της ιστορίας το οποίο θέλει την κοπέλα να ζητάει από τον βασιλιά- πατέρα της να παντρευτεί τον σωτήρα της. Ο βασιλιάς τον έψαξε παντού μα δεν τον βρήκε πουθενά.

Όταν ζήτησε από την κοπέλα να τον περιγράψει εκείνη είπε στον πατέρα της ότι ήταν υπέλαμπρος, καθώς ήταν ντυμένος στα χρυσά. Τότε ο πατέρας της κατάλαβε ότι ήταν ο Άγιος και είπε στη θυγατέρα του στην ντόπια διάλεκτο του απλού λαού (αν και βασιλιάς): «Αχ κουρίτσι μ’, αυτόν δεν μπουρείς να τον πάρ’ς. Γιατί αυτός ήταν η Άηγιώργς».

Και το συγκεκριμένο «τέλος» του παραμυθιού με τα χρόνια ίσως ξεχάστηκε, ο θρύλος όμως δεν θα σβήσει όσο υπάρχουν οι αναρίθμητες εικόνες που παρουσιάζουν τη στιγμή της λόγχισης του Δράκου. Πολύ περισσότερο δεν θα σβήσει εύκολα η δημοτικότητα του Αγίου Γεωργίου η οποία ανθεί σε πολυάριθμα πολιτισμικά και θρησκευτικά υποστρώματα.

Ο Αηγιώργης από πατέρα Έλληνα της Καπαδοκίας και μητέρα από τη Λύδδα της Παλαιστίνης, 17 αιώνες μετά τον αποκεφαλισμό του είναι πολιούχος της Μόσχας, προστάτης Άγιος της Βρετανίας, των προσκόπων, των Σταυροφόρων, της Γεωργίας και της Καταλονίας, ενώ άλλοτε ήταν προστάτης της Πορτογαλίας.

Περιλαμβάνεται με τιμή στους Αγίους της Καθολικής, της Αγγλικανικής, της Ορθόδοξης, της Λουθηρανικής και της Αρμενικής Εκκλησίας. Εξάλλου, είναι ο Άγιος που στο όνομά του αντικαταστάθηκε η παροιμία για την Αθηνά Παρθένο «συν Αθηνά και χείρα κίνει» για να γίνει «Άγιε μου Γιώργη βόηθα με- Κούνα και εσύ το χέρι σου» και αυτό αν μη τι άλλο αποδεικνύει το πόσο βαθειά είναι ριζωμένη μέσα μας η ανάγκη για το καλό και αγαθό που ο ίδιος αντιπροσωπεύει.

4

Εικόνα 4 Τοιχογραφία από Ναό της Καππαδοκίας.Ο Άγιος μεγαλομάρτυς Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος και ο Άγιος Θεόδωρος Αμασείας (12ος αιώνας)

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1.Το Χρονικό της Τέχνης, Γκόμπριχτ Ερνστ, μτφρ Κασδαγλή Λίνα, ΜΙΕΤ, 2011 2. http://www.agioritikovima.gr 3.Ο http://fthiotikos-tymfristos.blogspot.gr/2011/10/blog-post_8601.html αναφέρει τις παρατηρήσεις της αναπληρώτρια καθηγήτριας Βυζαντινής Τέχνης κας Μαρίας Βασιλάκη.